นิ่วในระบบทางเดินปัสสาวะอาจอยู่ที่ไต ท่อไต หรือกระเพาะปัสสาวะ การรักษาไม่ได้มีวิธีเดียว ต้องดูขนาด ตำแหน่ง การอุดตัน การติดเชื้อ การทำงานของไต และโอกาสที่ก้อนจะหลุดเอง
นิ่วในระบบทางเดินปัสสาวะรักษาได้อย่างไร?
คำตอบสั้น ๆ: นิ่วก้อนเล็กบางก้อน โดยเฉพาะในท่อไต อาจเฝ้าติดตามให้หลุดเองได้หากไม่มีไข้ ปวดควบคุมไม่ได้ ไตเสื่อม หรือการอุดตันที่มีความเสี่ยง ส่วนก้อนที่มีโอกาสหลุดต่ำ ปวดต่อเนื่อง อุดตัน หรือกระทบไต อาจต้องรักษาด้วยยาในบางบริบท, ESWL/SWL, ureteroscopy (URS/RIRS) หรือ PCNL ตามตำแหน่งและขนาดของนิ่ว
ไม่ใช่นิ่วทุกก้อนต้องทำหัตถการทันที
นิ่วท่อไตขนาดเล็กบางก้อนมีโอกาสหลุดเองได้ โดยต้องติดตามอาการและประเมินภาวะแทรกซ้อนเป็นระยะ
ขนาดอย่างเดียวไม่พอ
ตำแหน่ง ความแข็งของก้อน การอุดตัน การติดเชื้อ ไตข้างเดียว ภาวะเลือดออกง่าย และกายวิภาคทางเดินปัสสาวะ ล้วนมีผลต่อการเลือกวิธีรักษา
บทความนี้ตอบคำถามอะไร
- นิ่วในระบบทางเดินปัสสาวะคืออะไร และต่างจากนิ่วถุงน้ำดีอย่างไร
- อาการแบบไหนเข้าได้กับนิ่วไตหรือนิ่วท่อไต
- เมื่อไรอาจเฝ้าดูอาการ และเมื่อไรควรรักษาแบบ active treatment
- ยา, SWL/ESWL, URS/RIRS และ PCNL ต่างกันอย่างไร
- มีอาการแบบไหนที่ควรไปโรงพยาบาลเร็ว
- ควรป้องกันนิ่วซ้ำอย่างไรโดยไม่งดอาหารแบบเหมารวม
ระบบทางเดินปัสสาวะ มีความสำคัญอย่างไรต่อร่างกาย
ระบบทางเดินปัสสาวะมีหน้าที่กรองของเสียและน้ำส่วนเกินออกเป็นปัสสาวะ รวมถึงมีบทบาทต่อสมดุลน้ำ เกลือแร่ และกรด-ด่างของร่างกาย ไตสร้างปัสสาวะ จากนั้นปัสสาวะไหลผ่านท่อไตลงสู่กระเพาะปัสสาวะและออกทางท่อปัสสาวะ
เมื่อมีนิ่วอุดกั้นการไหลของปัสสาวะ อาจเกิดแรงดันย้อนกลับ การปวด การติดเชื้อ หรือกระทบการทำงานของไตได้ จึงต้องประเมินทั้ง “ก้อนนิ่ว” และ “ผลที่นิ่วมีต่อระบบทางเดินปัสสาวะ” ควบคู่กัน
นิ่วในระบบทางเดินปัสสาวะ คืออะไร
Urolithiasis หมายถึงก้อนผลึกแร่ธาตุที่เกิดในระบบทางเดินปัสสาวะ ส่วนคำว่า ureteric stone ใช้เฉพาะนิ่วที่อยู่ในท่อไต ไม่ควรใช้แทนนิ่วทุกตำแหน่ง นิ่วในระบบทางเดินปัสสาวะแตกต่างจากนิ่วในถุงน้ำดีทั้งตำแหน่ง กลไก และแนวทางรักษา
นิ่วไต
ก้อนอยู่ในไต อาจไม่มีอาการหากไม่อุดตัน แต่บางก้อนทำให้ปวด เลือดออก หรือติดเชื้อได้
นิ่วท่อไต
ก้อนเคลื่อนลงท่อไต มักทำให้ปวดบิดเป็นพัก ๆ และอาจปวดร้าวลงขาหนีบ
นิ่วกระเพาะปัสสาวะ
อาการและสาเหตุอาจต่างออกไป เช่น ปัสสาวะสะดุด ปัสสาวะบ่อย หรือสัมพันธ์กับการคั่งของปัสสาวะ
อาการของนิ่วในระบบทางเดินปัสสาวะ
อาการขึ้นกับตำแหน่ง ขนาด และระดับการอุดตัน ไม่ใช่ทุกคนจะมีอาการเหมือนกัน อาการที่พบบ่อย ได้แก่ ปวดเอวหรือสีข้าง ปวดบิดเป็นระยะ ปวดร้าวลงท้องน้อยหรือขาหนีบ ปัสสาวะเป็นเลือด ปัสสาวะบ่อย แสบขัด คลื่นไส้หรืออาเจียน
แพทย์ประเมินนิ่วอย่างไร
การซักประวัติและตรวจร่างกายช่วยประเมินรูปแบบอาการ แต่การเลือกวิธีรักษามักต้องอาศัยข้อมูลจากภาพถ่ายทางรังสีและผลตรวจอื่น ๆ ตามบริบท เช่น ขนาดและตำแหน่งนิ่ว การอุดตัน การทำงานของไต และสัญญาณติดเชื้อ
สิ่งที่ต้องรู้เกี่ยวกับก้อน
ขนาด ตำแหน่ง จำนวน ความหนาแน่น/ความแข็งของก้อน และมีนิ่วในไตร่วมด้วยหรือไม่
สิ่งที่ต้องรู้เกี่ยวกับผู้ป่วย
การติดเชื้อ การทำงานของไต ยาต้านการแข็งตัวของเลือด โรคร่วม รูปร่างผู้ป่วย และกายวิภาคทางเดินปัสสาวะ
กรณีที่ยังไม่จำเป็นต้องทำหัตถการทันที
ผู้ป่วยที่เป็นนิ่วท่อไตก้อนเล็กและไม่มีภาวะแทรกซ้อน อาจเลือกเฝ้าติดตามได้หากแพทย์ประเมินว่ามีโอกาสหลุดเองและผู้ป่วยเข้าใจสัญญาณเตือน โดยข้อมูล EAU ระบุว่าโอกาสหลุดเองลดลงเมื่อก้อนใหญ่ขึ้น และนิ่วส่วนปลายของท่อไตมักมีโอกาสหลุดมากกว่านิ่วส่วนต้น
ตารางเปรียบเทียบวิธีรักษานิ่วโดยภาพรวม
| แนวทาง | มักพิจารณาเมื่อ | ข้อดี | ข้อจำกัดสำคัญ |
|---|---|---|---|
| เฝ้าติดตาม ± ยาตามอาการ | ก้อนขนาดเล็ก มีโอกาสหลุด ไม่มีภาวะแทรกซ้อน | หลีกเลี่ยงหัตถการ | ต้องติดตาม และไม่เหมาะเมื่อมีติดเชื้อ ปวดควบคุมไม่ได้ หรือไตเสื่อม |
| Medical expulsive therapy | นิ่วท่อไตส่วนปลายบางกลุ่ม โดยเฉพาะ 5–10 มม. | อาจช่วยเพิ่มโอกาสขับนิ่วในผู้ป่วยที่เหมาะสม | alpha-blocker เป็น off-label สำหรับข้อบ่งชี้นี้ และไม่ใช้แทน active treatment เมื่อมีข้อบ่งชี้ |
| SWL / ESWL | ก้อนที่ขนาด ตำแหน่ง และความแข็งเหมาะสม | ไม่ต้องใส่กล้องผ่านทางเดินปัสสาวะ | อาจต้องทำซ้ำ ผลลดลงเมื่อก้อนแข็ง ใหญ่ หรือมีปัจจัยที่ไม่เหมาะ |
| URS / RIRS | นิ่วท่อไตหรือในไตหลายสถานการณ์ | โอกาส stone-free ด้วยครั้งเดียวสูงกว่า SWL ในหลายบริบท | เป็นหัตถการส่องกล้อง มีความเสี่ยงและอาจต้องใส่ stent |
| PCNL | นิ่วไตก้อนใหญ่หรือซับซ้อน โดยเฉพาะก้อน >2 ซม. หลายกรณี | เหมาะกับ stone burden สูง | รุกรานมากกว่า มีความเสี่ยงเลือดออก/ติดเชื้อและต้องประเมินก่อนทำ |
รักษานิ่วด้วยการสลายนิ่วด้วยคลื่นกระแทก (SWL/ESWL)
Extracorporeal Shock Wave Lithotripsy ใช้คลื่นกระแทกจากภายนอกร่างกายโฟกัสไปที่ก้อนนิ่วเพื่อทำให้แตกเป็นชิ้นเล็กลง จากนั้นเศษนิ่วต้องเคลื่อนผ่านทางเดินปัสสาวะออกมาเอง ความสำเร็จขึ้นกับขนาด ตำแหน่ง ความแข็งของก้อน ระยะจากผิวหนังถึงนิ่ว และปัจจัยทางกายวิภาค
ดังนั้นคำว่า “ไม่เจ็บตัว” หรือ “ทำครั้งเดียวหายทุกคน” ไม่เหมาะกับการอธิบาย SWL บางรายอาจมีปวด ช้ำ ปัสสาวะเป็นเลือดชั่วคราว หรือจำเป็นต้องทำซ้ำ/เปลี่ยนวิธีรักษา
การรักษานิ่วด้วยวิธีส่องกล้องและผ่าตัด
Ureteroscopy (URS) / Retrograde Intrarenal Surgery (RIRS)
แพทย์ใส่กล้องผ่านท่อปัสสาวะและกระเพาะปัสสาวะเข้าสู่ท่อไตหรือไตเพื่อเข้าถึงนิ่ว จากนั้นอาจใช้เลเซอร์ทำให้นิ่วแตกและนำชิ้นส่วนออก แนวทาง EAU ระบุว่า URS มีโอกาส stone-free ด้วยหัตถการครั้งเดียวมากกว่า SWL ในหลายสถานการณ์ แต่มีอัตราภาวะแทรกซ้อนสูงกว่า SWL
PCNL
Percutaneous Nephrolithotomy เป็นการสร้างช่องทางผ่านผิวหนังบริเวณหลังเข้าสู่ไต เหมาะกับนิ่วไตก้อนใหญ่หรือซับซ้อนหลายกรณี โดยเฉพาะ stone burden สูง ไม่ใช่หัตถการสำหรับนิ่วทุกก้อน
การผ่าตัดเปิด/ส่องกล้องช่องท้อง/หุ่นยนต์
ปัจจุบันใช้ค่อนข้างจำกัด เพราะ SWL และ endourology สามารถรักษานิ่วส่วนใหญ่ได้ การผ่าตัดรูปแบบอื่นจะพิจารณาเฉพาะสถานการณ์ที่เหมาะสม ไม่ใช่ทางเลือกมาตรฐานอันดับแรกของ ureteric stone ทั่วไป
เรื่องยา: ไม่ควรซื้อยารักษานิ่วเองตาม “ชนิดนิ่วที่เดา”
ต้นฉบับเดิมมีรายชื่อยาหลายชนิดแบบเหมารวม ซึ่งอาจทำให้เข้าใจว่าผู้ป่วยสามารถเลือกยาตามชื่อชนิดนิ่วได้เอง ในทางปฏิบัติ การใช้ยาเพื่อช่วยขับนิ่ว ปรับความเป็นกรด-ด่าง หรือป้องกันนิ่วซ้ำต้องอิงชนิดนิ่ว ผลเลือด/ปัสสาวะ โรคร่วม และยาที่ใช้อยู่
- alpha-blocker อาจใช้เป็น medical expulsive therapy ในผู้ป่วยนิ่วท่อไตส่วนปลายที่เหมาะสม โดยเป็นการใช้แบบ off-label
- นิ่วกรดยูริกบางกรณีอาจละลายได้ด้วยการทำให้ปัสสาวะเป็นด่างภายใต้การติดตาม
- ยาปฏิชีวนะใช้เมื่อมีการติดเชื้อ ไม่ได้ใช้ “ละลายนิ่ว” และนิ่วอุดตันร่วมกับ sepsis ต้องระบายระบบทางเดินปัสสาวะอย่างเร่งด่วน
การป้องกันการเกิดนิ่วด้วยตัวเอง
การป้องกันควรอิงชนิดนิ่วและปัจจัยเสี่ยง ไม่ควรงดอาหารแคลเซียมหรืออาหารที่มีออกซาเลตทุกชนิดแบบเหมารวม สิ่งที่ใช้ได้กว้างกว่า คือการดื่มน้ำให้เพียงพอตามคำแนะนำของแพทย์ ลดโซเดียม รักษาน้ำหนัก และปรับอาหารตามชนิดนิ่ว
ทำได้
- ดื่มน้ำให้เพียงพอ หากไม่มีข้อจำกัดจากโรคหัวใจหรือไต
- ลดอาหารเค็มและโซเดียมสูง
- เก็บก้อนนิ่วที่หลุดเพื่อตรวจชนิดถ้าทำได้
- ผู้ที่เป็นนิ่วซ้ำควรประเมิน metabolic risk ตามแพทย์เห็นสมควร
ไม่ควรทำเอง
- ดื่มน้ำปริมาณมากเพื่อ “ดันนิ่ว” ในขณะปวดอุดตันรุนแรง
- ซื้อ potassium citrate, sodium bicarbonate หรือยาขับปัสสาวะกินเอง
- งดแคลเซียมในอาหารทั้งหมดโดยไม่ทราบชนิดนิ่ว
- รออยู่บ้านทั้งที่มีไข้ หนาวสั่น หรือปัสสาวะไม่ออก
ความเข้าใจผิดที่พบบ่อย
| ความเข้าใจผิด | ข้อเท็จจริง |
|---|---|
| นิ่วมีแค่ “นิ่วถุงน้ำดี” กับ “นิ่วท่อไต” | นิ่วทางเดินปัสสาวะอาจอยู่ในไต ท่อไต หรือกระเพาะปัสสาวะ และเป็นคนละระบบกับนิ่วถุงน้ำดี |
| นิ่วทุกก้อนต้องผ่าตัด | บางก้อนอาจหลุดเองได้หากไม่มีภาวะแทรกซ้อนและอยู่ในการติดตาม |
| SWL เหมาะกับนิ่วทุกก้อน | ผลขึ้นกับขนาด ตำแหน่ง ความแข็ง และปัจจัยผู้ป่วย |
| ดื่มน้ำ 8 แก้วแก้นิ่วได้ทุกคน | การดื่มน้ำช่วยเรื่องการป้องกัน แต่ปริมาณควรเหมาะกับโรคร่วมและไม่ใช่การแทนการรักษาเมื่อมีอุดตัน/ติดเชื้อ |
อาการแบบไหนควรพบแพทย์เร็ว
- ไข้หรือหนาวสั่นร่วมกับปวดเอว/สงสัยนิ่ว
- ปวดรุนแรงที่ยาแก้ปวดควบคุมไม่ได้
- ปัสสาวะออกน้อยมากหรือไม่ออก
- อาเจียนมาก ดื่มน้ำไม่ได้ หรือมีภาวะขาดน้ำ
- มีไตข้างเดียว ตั้งครรภ์ หรือมีโรคไตเดิมและมีอาการเฉียบพลัน
EAU แนะนำให้ระบายระบบทางเดินปัสสาวะอย่างเร่งด่วนเมื่อมี sepsis ร่วมกับ obstructing stone และเลื่อนการรักษานิ่วขั้นสุดท้ายจนการติดเชื้อได้รับการควบคุม
สรุป นิ่วในระบบทางเดินปัสสาวะ
นิ่วในระบบทางเดินปัสสาวะรักษาได้หลายวิธี ตั้งแต่เฝ้าติดตาม ยาในผู้ป่วยที่คัดเลือกแล้ว SWL/ESWL การส่องกล้อง URS/RIRS ไปจนถึง PCNL การเลือกวิธีที่เหมาะสมต้องอิงตำแหน่ง ขนาด ความแข็ง ภาวะอุดตัน การติดเชื้อ และการทำงานของไต ไม่ควรตัดสินจากขนาดเพียงตัวเลขเดียว
หากมีอาการปวดเอว ปัสสาวะเป็นเลือด หรือเคยเป็นนิ่วซ้ำ การประเมินโดยแพทย์ระบบทางเดินปัสสาวะช่วยแยกได้ว่าควรเฝ้าติดตามหรือรักษาแบบ active treatment
อ่านต่อเรื่องสุขภาพเพศชายและยูโรวิทยา
รวมบทความให้ความรู้ด้านระบบทางเดินปัสสาวะและสุขภาพผู้ชาย
ดูข้อมูลบริการและการนัดหมายจากเว็บไซต์หลัก
ข้อมูลแพทย์ผู้เขียนและทบทวนบทความ
เอกสารอ้างอิงทางการแพทย์
- EAU Guidelines on Urolithiasis: https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis/chapter/guidelines
- NIDDK – Kidney Stones: https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/kidney-stones
- NIDDK – Eating, Diet, & Nutrition for Kidney Stones: https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/kidney-stones/eating-diet-nutrition
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับนิ่วในระบบทางเดินปัสสาวะ
นิ่วในระบบทางเดินปัสสาวะคืออะไร?
เป็นก้อนผลึกแร่ธาตุที่เกิดในไตหรือส่วนอื่นของระบบทางเดินปัสสาวะ คำว่า ureteric stone หมายถึงนิ่วที่อยู่ในท่อไตโดยเฉพาะ
นิ่วท่อไตก้อนเล็กหลุดเองได้ไหม?
มีโอกาส โดยเฉพาะก้อนขนาดเล็กและอยู่ส่วนปลายของท่อไต แต่ต้องไม่มีภาวะแทรกซ้อนและควรติดตามตามแผนแพทย์
นิ่วแบบไหนควรเอาออก?
มักพิจารณา active removal เมื่อโอกาสหลุดเองต่ำ ปวดต่อเนื่องแม้ได้รับยา มีการอุดตันต่อเนื่อง หรือมีผลต่อการทำงานของไต รวมถึงกรณีที่แพทย์ประเมินว่ามีความเสี่ยงอื่น
Shockwave กับ URS ต่างกันอย่างไร?
SWL ใช้คลื่นกระแทกจากภายนอกให้ก้อนแตก ส่วน URS ใช้กล้องผ่านทางเดินปัสสาวะเข้าไปถึงก้อนโดยตรง URS มักมีโอกาส stone-free ด้วยครั้งเดียวสูงกว่า แต่เป็นหัตถการที่รุกรานมากกว่าและมีภาวะแทรกซ้อนมากกว่า SWL
มีไข้ร่วมกับนิ่ว อันตรายไหม?
อาจอันตราย โดยเฉพาะหากมีการอุดตันร่วมด้วย เพราะเสี่ยงติดเชื้อรุนแรง ควรประเมินฉุกเฉิน
ต้องงดผักที่มีออกซาเลตทั้งหมดหรือไม่?
ไม่ควรงดอาหารทั้งหมดแบบเหมารวม การป้องกันควรปรับตามชนิดนิ่วและผลประเมิน โดยมักเน้นน้ำที่เพียงพอและลดโซเดียมเป็นพื้นฐาน
ข้อมูลทางการแพทย์และข้อจำกัดของบทความ
บทความนี้จัดทำเพื่อให้ความรู้และช่วยเตรียมคำถามก่อนพบแพทย์ ไม่ใช้แทนการตรวจร่างกาย การตรวจปัสสาวะ เลือด หรือภาพถ่ายทางรังสี ผู้ที่มีอาการเฉียบพลันหรือสัญญาณติดเชื้อควรเข้ารับการประเมินโดยแพทย์
หมอเบียร์ นพ.สืบพงษ์ เอ่งฉ้วน
แพทย์เฉพาะทางศัลยศาสตร์ยูโรวิทยา (Urology) เลข ว. 29458
มีอาการสงสัยนิ่วในระบบทางเดินปัสสาวะ?
หากต้องการประเมินว่าอาการและตำแหน่งนิ่วเหมาะกับการเฝ้าติดตาม, SWL, URS/RIRS หรือวิธีอื่น สามารถปรึกษาแพทย์เฉพาะทางระบบทางเดินปัสสาวะได้
ความเข้าใจผิดเกี่ยวกับการเพิ่มความยาวอวัยวะเพศ: เรื่องไหนจริง เรื่องไหนควรหยุดเชื่อ
คำว่า “เพิ่มควา
โรคประจำตัวที่สัมพันธ์กับหย่อนสมรรถภาพทางเพศ สัญญาณที่ไม่ควรมองข้าม
หย่อนสมรรถภาพทา
เปรียบเทียบวิธีเพิ่มขนาดแบบธรรมชาติและการแพทย์: แบบไหนปลอดภัยกว่าในมุมแพทย์
คำถามว่า “เพิ่ม