การผ่าตัดไต หรือ Nephrectomy คือการผ่าตัดเอาไตออกบางส่วนหรือทั้งหมด แพทย์ใช้เมื่อมีเหตุผลชัดเจน เช่น ก้อนหรือมะเร็งไต ไตที่เสียหายรุนแรงจนไม่ทำงาน หรือการบริจาคไต ไม่ใช่โรคไตทุกชนิดจะต้องจบด้วยการผ่าตัด
การเลือกว่าจะตัดเฉพาะก้อนและเก็บเนื้อไตไว้ หรือเอาไตทั้งข้างออก ต้องดูขนาดและตำแหน่งของรอยโรค ระยะโรค การทำงานของไตอีกข้าง สุขภาพโดยรวม และความเหมาะสมของเทคนิคผ่าตัด
ผ่าตัดไตมีกี่ประเภทหลัก?
โดยหลักแบ่งเป็น 2 กลุ่มใหญ่: Partial nephrectomy ตัดเฉพาะก้อนหรือเนื้อไตส่วนที่เป็นโรคเพื่อเก็บเนื้อไตที่ดีไว้ และ Radical nephrectomy เอาไตทั้งข้างออก โดยบางกรณีอาจต้องตัดเนื้อเยื่อรอบข้าง ต่อมหมวกไต หรือต่อมน้ำเหลืองตามตำแหน่งและระยะโรค
วิธีเข้าผ่าตัดอาจเป็นแบบเปิด แผลเล็กผ่านกล้อง หรือใช้หุ่นยนต์ช่วย การเลือกวิธีไม่ได้ขึ้นกับว่าเทคโนโลยีใด “ดีที่สุด” แต่ขึ้นกับโรค กายวิภาค ประสบการณ์ทีมผ่าตัด และความปลอดภัยของผู้ป่วยแต่ละราย
สิ่งที่ต้องรู้ก่อนตัดสินใจผ่าตัดไต
- มะเร็งไตไม่ได้หมายความว่าต้องตัดไตทั้งข้างเสมอไป บางรายสามารถทำ partial nephrectomy เพื่อเก็บเนื้อไต
- การติดเชื้อ นิ่ว หรือทางเดินปัสสาวะอุดตันส่วนใหญ่มีแนวทางรักษาอื่นก่อน การเอาไตออกมักพิจารณาเมื่อไตเสียหายมาก ไม่ทำงาน หรือมีภาวะแทรกซ้อนเฉพาะ
- การปลูกถ่ายไตไม่ได้หมายความว่าต้องเอาไตเดิมของผู้รับออกเป็นกิจวัตร ส่วน nephrectomy ที่เกี่ยวกับการปลูกถ่ายอาจเป็นการนำไตออกจากผู้บริจาค
- คำสั่งหยุดยาและงดอาหารก่อนผ่าตัดต้องยึดตามทีมวิสัญญีและศัลยแพทย์ ไม่ควรหยุดยาละลายลิ่มเลือดเอง
- หลังผ่าตัดต้องติดตามการทำงานของไต ความดัน และผลพยาธิวิทยาหรือแผนติดตามมะเร็งตามสาเหตุที่ผ่าตัด
- คนจำนวนมากสามารถใช้ชีวิตได้ด้วยไตข้างเดียวที่ทำงานดี แต่ยังควรติดตามสุขภาพไตระยะยาว
บทความนี้ตอบคำถามอะไร?
สารบัญ
ผ่าตัดไตคืออะไร
Nephrectomy คือการผ่าตัดเอาไตออกบางส่วนหรือทั้งหมด โดยศัลยแพทย์ระบบทางเดินปัสสาวะจะประเมินจากโรคที่เป็น ภาพ CT/MRI การทำงานของไต ตำแหน่งของก้อน และสุขภาพโดยรวมก่อนเลือกแนวทาง
เป้าหมายของการผ่าตัดอาจต่างกัน เช่น รักษามะเร็ง เอาไตที่เสียหายหรือไม่ทำงานออก หรือเอาไตที่แข็งแรงจากผู้บริจาคเพื่อนำไปปลูกถ่ายให้ผู้รับ
กรณีที่อาจต้องผ่าตัดไต
ก้อนหรือมะเร็งไต
เป็นข้อบ่งชี้ที่พบบ่อย การเลือกตัดบางส่วนหรือทั้งข้างขึ้นกับขนาด ตำแหน่ง ระยะโรค และการทำงานของไต
ไตเสียหายหรือไม่ทำงาน
เช่น จากอุบัติเหตุรุนแรง การติดเชื้อเรื้อรัง การอุดกั้น หรือโรคบางชนิดที่ทำลายไตอย่างมาก
ก้อนที่ไม่ใช่มะเร็งบางชนิด
อาจต้องผ่าตัดเมื่อมีขนาด ลักษณะ หรืออาการที่ทำให้การเฝ้าติดตามไม่เหมาะสม
การบริจาคไต
Donor nephrectomy คือการนำไตที่แข็งแรงออกจากผู้บริจาคที่ผ่านการประเมินอย่างละเอียดเพื่อนำไปปลูกถ่าย
ประเภทของการผ่าตัดไต
| ประเภท | ตัดอะไรออก | เหมาะกับกรณีใด | ข้อจำกัดที่ต้องคิด |
|---|---|---|---|
| Partial nephrectomy | ตัดเฉพาะก้อนหรือเนื้อไตส่วนที่เป็นโรค และเก็บเนื้อไตที่ดีไว้ | ก้อนบางชนิดที่สามารถผ่าตัดแบบสงวนไตได้ โดยเฉพาะเมื่อการเก็บการทำงานของไตมีความสำคัญ | ขึ้นกับตำแหน่งและความซับซ้อนของก้อน อาจทำได้ยากกว่าการตัดทั้งข้างในบางราย |
| Radical nephrectomy | เอาไตทั้งข้างออก และอาจรวมเนื้อเยื่อรอบข้างหรือต่อมหมวกไต/ต่อมน้ำเหลืองตามข้อบ่งชี้ | ก้อนขนาดใหญ่ ซับซ้อน หรือกรณีที่ partial nephrectomy ไม่เหมาะสม | เหลือเนื้อไตน้อยลง จึงต้องประเมินการทำงานของไตอีกข้างและความเสี่ยงโรคไตเรื้อรัง |
คำว่า radical nephrectomy ไม่ได้หมายความว่าจะต้องตัดท่อไตทั้งหมด ต่อมหมวกไต และต่อมน้ำเหลืองในผู้ป่วยทุกคน รายละเอียดขึ้นกับชนิดและระยะของโรค
วิธีการผ่าตัดไตที่ใช้บ่อย
Open surgery
ผ่าตัดผ่านแผลที่หน้าท้องหรือสีข้าง เหมาะกับบางกรณีที่ซับซ้อน ก้อนใหญ่ หรือจำเป็นต้องเข้าถึงอวัยวะโดยตรง
Laparoscopic surgery
ใช้แผลขนาดเล็กหลายตำแหน่งและกล้องช่วยผ่าตัด โดยทั่วไปช่วยลดขนาดแผลและอาจฟื้นตัวเร็วกว่าแบบเปิดในผู้ป่วยที่เหมาะสม
Robot-assisted surgery
เป็นการผ่าตัดผ่านกล้องที่ศัลยแพทย์ควบคุมแขนกล ช่วยการเคลื่อนไหวที่ละเอียด แต่ยังต้องพิจารณาความเหมาะสมและประสบการณ์ของทีมผ่าตัด
กรณีที่อาจยังไม่จำเป็นต้องผ่าตัดทันที
ไม่ใช่ก้อนหรือโรคไตทุกชนิดต้องเข้าห้องผ่าตัดทันที ในบางรายแพทย์อาจพิจารณาเฝ้าติดตามหรือทางเลือกอื่นก่อน โดยเฉพาะเมื่อความเสี่ยงของการผ่าตัดสูงกว่าประโยชน์ที่คาดหวัง
ก้อนไตขนาดเล็กบางชนิด
ผู้สูงอายุหรือผู้ที่มีโรคร่วมมากอาจเหมาะกับ active surveillance หรือวิธีทำลายก้อนเฉพาะจุดในบางกรณี
นิ่วหรือการอุดกั้นที่ยังรักษาแก้เหตุได้
มักเริ่มจากแก้การอุดกั้น รักษานิ่ว หรือควบคุมการติดเชื้อก่อน หากไตยังมีการทำงานและสามารถเก็บไว้ได้
การติดเชื้อเฉียบพลัน
โดยทั่วไปต้องควบคุมการติดเชื้อและระบายหนองหรือปัสสาวะตามข้อบ่งชี้ก่อน ไม่ได้หมายความว่าต้องตัดไตทันที
ผู้ป่วยที่ความเสี่ยงผ่าตัดสูง
อาจต้องประเมินทางเลือกที่ไม่ใช้การผ่าตัดหรือเลื่อนจนควบคุมโรคร่วมได้ดีขึ้น
เตรียมตัวก่อนผ่าตัดไต
- แจ้งโรคประจำตัว ประวัติผ่าตัด แพ้ยา และรายการยาหรืออาหารเสริมทั้งหมด
- ยาต้านเกล็ดเลือดและยาต้านการแข็งตัวของเลือดต้องจัดการตามคำสั่งแพทย์ ไม่ควรหยุดเองหรือกำหนด “7 วัน” เหมือนกันทุกคน
- งดอาหารและน้ำตามระยะเวลาที่โรงพยาบาลหรือทีมวิสัญญีแจ้ง ซึ่งอาจต่างกันตามชนิดอาหาร ยา และเวลาเข้าผ่าตัด
- ตรวจเลือด การทำงานของไต ภาพถ่ายรังสี และประเมินหัวใจ/ปอดตามอายุและโรคร่วมเมื่อมีข้อบ่งชี้
- สอบถามให้ชัดว่ามีโอกาสเปลี่ยนจาก partial เป็น radical nephrectomy ระหว่างผ่าตัดหรือไม่
- วางแผนการเดินทาง คนดูแลหลังกลับบ้าน และช่วงพักงานตามคำแนะนำของทีมรักษา
ความเสี่ยงและข้อจำกัด
เลือดออกและติดเชื้อ
เป็นความเสี่ยงพื้นฐานของการผ่าตัด อาจต้องให้เลือดหรือรักษาเพิ่มเติมในบางราย
บาดเจ็บอวัยวะข้างเคียง
ไตอยู่ใกล้ลำไส้ ม้าม ตับ ตับอ่อน หลอดเลือด และโครงสร้างสำคัญ ความเสี่ยงขึ้นกับตำแหน่งและความซับซ้อนของการผ่าตัด
ภาวะแทรกซ้อนจากวิสัญญี
เช่น ปัญหาระบบหายใจ หัวใจ ลิ่มเลือด หรือปฏิกิริยาต่อยา ซึ่งทีมวิสัญญีจะประเมินความเสี่ยงก่อนผ่าตัด
การทำงานของไตลดลง
หลังสูญเสียเนื้อไต อาจมีความเสี่ยงความดันสูง โปรตีนในปัสสาวะ หรือโรคไตเรื้อรังมากขึ้น โดยเฉพาะผู้ที่มีโรคไตเดิม
การดูแลหลังผ่าตัด
- เดินและขยับร่างกายตามที่ทีมรักษาอนุญาตเพื่อลดความเสี่ยงลิ่มเลือดและภาวะแทรกซ้อนจากการนอนนาน
- ดูแลแผลให้สะอาดและสังเกตอาการแดง บวม มีหนอง หรือแผลแยก
- ใช้ยาแก้ปวดและยาประจำตัวตามคำแนะนำ ไม่เพิ่มหรือลดยาเอง
- หลีกเลี่ยงยกของหนัก กีฬา หรือกิจกรรมที่กระแทกแผลจนกว่าศัลยแพทย์จะอนุญาต
- ปริมาณน้ำและอาหารควรปรับตามการทำงานของไต โรคหัวใจ โรคความดัน และคำแนะนำของแพทย์ ไม่ควรบังคับดื่มน้ำมากเกินไป
- ติดตามค่าการทำงานของไต ความดัน ผลพยาธิวิทยา และแผนติดตามมะเร็งตามนัด
สิ่งที่ไม่ควรทำเอง
- ไม่หยุด aspirin, clopidogrel, warfarin, DOAC หรือยาประจำตัวอื่นเองก่อนผ่าตัด
- ไม่ซื้อสมุนไพรหรืออาหารเสริม “บำรุงไต” มาใช้โดยไม่แจ้งแพทย์ เพราะบางชนิดมีผลต่อเลือดออกหรือไต
- ไม่ฝืนออกกำลังกาย ยกของหนัก หรือขับรถก่อนถึงช่วงที่ทีมรักษาอนุญาต
- ไม่ใช้ยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs ต่อเนื่องเองหากมีไตข้างเดียวหรือการทำงานของไตลดลง ควรปรึกษาแพทย์ก่อน
- ไม่ละเลยนัดติดตาม เพราะการติดตามหลัง nephrectomy มีทั้งเรื่องการทำงานของไตและโรคที่เป็นสาเหตุของการผ่าตัด
อาการที่ควรรีบพบแพทย์
ติดต่อทีมรักษาโดยเร็ว
- ไข้ หนาวสั่น หรืออาการปวดแย่ลง
- แผลบวม แดง ร้อน มีหนอง หรือเลือดออกไม่หยุด
- ปัสสาวะน้อยลงมาก ปัสสาวะลำบาก หรือมีเลือดในปัสสาวะมากผิดปกติ
- คลื่นไส้อาเจียนมาก รับประทานไม่ได้ หรือท้องอืดมากขึ้น
ควรไปฉุกเฉิน
- หายใจลำบาก เจ็บหน้าอก หรือหมดสติ
- ขาบวมเจ็บข้างเดียวร่วมกับหอบเหนื่อย
- เลือดออกมาก หน้ามืด ใจสั่น หรือความดันตก
- อาการทรุดเร็วหรือสงสัยภาวะแทรกซ้อนรุนแรง
สรุปเรื่องผ่าตัดไตแบบแพทย์
Nephrectomy เป็นการผ่าตัดสำคัญในโรคไตบางชนิด โดยเฉพาะก้อนและมะเร็งไต แต่เป้าหมายปัจจุบันคือเอาโรคออกให้เหมาะสมพร้อมเก็บการทำงานของไตเท่าที่ทำได้เมื่อปลอดภัย การเลือก partial หรือ radical nephrectomy จึงไม่ควรตัดสินจากขนาดก้อนอย่างเดียว
สิ่งที่ผู้ป่วยควรรู้ก่อนผ่าตัดคือเหตุผลที่ต้องผ่า ทางเลือกอื่น โอกาสเก็บไตไว้ ผลกระทบต่อการทำงานของไต ความเสี่ยงของวิสัญญี และแผนติดตามระยะยาว โดยควรตัดสินใจร่วมกับแพทย์จากข้อมูลเฉพาะของตนเอง
แหล่งข้อมูลอ้างอิงทางการแพทย์
เรียบเรียงโดยอ้างอิงข้อมูลจาก EAU Guidelines on Renal Cell Carcinoma, Mayo Clinic: Nephrectomy และ Cleveland Clinic: Nephrectomy ข้อมูลนี้ใช้เพื่อความเข้าใจทั่วไปและไม่แทนการประเมินโดยแพทย์
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการผ่าตัดไต
ผ่าตัดไตคืออะไร?
คือการเอาไตออกบางส่วนหรือทั้งหมด เพื่อรักษาก้อน มะเร็ง ไตที่เสียหายรุนแรง หรือเพื่อนำไตจากผู้บริจาคไปปลูกถ่าย
ผ่าตัดไตมี 2 ประเภทหลักอะไรบ้าง?
Partial nephrectomy เอาเฉพาะก้อนหรือเนื้อไตที่เป็นโรคออก ส่วน radical nephrectomy เอาไตทั้งข้างออก โดยรายละเอียดเนื้อเยื่อรอบข้างที่ต้องตัดเพิ่มขึ้นกับโรคแต่ละราย
มะเร็งไตต้องตัดไตทั้งข้างทุกคนไหม?
ไม่จำเป็น ผู้ป่วยบางรายสามารถทำ partial nephrectomy เพื่อเก็บเนื้อไตที่ดีไว้ได้ การเลือกขึ้นกับขนาด ตำแหน่ง ระยะโรค และปัจจัยของผู้ป่วย
ปลูกถ่ายไตต้องเอาไตเดิมของผู้รับออกก่อนหรือไม่?
โดยทั่วไปไม่จำเป็นต้องเอาไตเดิมออกเป็นกิจวัตร เว้นแต่มีข้อบ่งชี้เฉพาะ ส่วน donor nephrectomy คือการนำไตออกจากผู้บริจาคเพื่อนำไปปลูกถ่าย
ต้องหยุด aspirin 7 วันก่อนผ่าตัดทุกคนไหม?
ไม่ควรกำหนดเอง ระยะเวลาหยุดยาขึ้นกับชนิดยา เหตุผลที่ใช้ยา ความเสี่ยงเลือดออกและลิ่มเลือด รวมถึงคำแนะนำของศัลยแพทย์ วิสัญญีแพทย์ และแพทย์เจ้าของโรค
หลังตัดไตหนึ่งข้างยังใช้ชีวิตได้ตามปกติไหม?
คนจำนวนมากใช้ชีวิตได้ด้วยไตข้างเดียวที่ทำงานดี แต่ควรติดตามความดัน การทำงานของไต และปัจจัยเสี่ยงโรคไตระยะยาว
ผ่าตัดหุ่นยนต์ปลอดภัยกว่าผ่าตัดเปิดเสมอหรือไม่?
ไม่เสมอ วิธีที่เหมาะสมขึ้นกับชนิดและความซับซ้อนของโรค กายวิภาค สุขภาพผู้ป่วย และประสบการณ์ของทีมผ่าตัด
ข้อมูลนี้เหมาะใช้เพื่ออะไร
บทความนี้ใช้เพื่ออธิบายภาพรวมของ nephrectomy ประเภทการผ่าตัด เหตุผลที่อาจต้องผ่าตัด การเตรียมตัว ความเสี่ยง และการดูแลหลังทำ เพื่อช่วยให้ผู้ป่วยเตรียมคำถามก่อนพบแพทย์
ไม่สามารถใช้แทนผล CT/MRI การประเมินการทำงานของไต การวินิจฉัยมะเร็ง หรือคำแนะนำเฉพาะบุคคลได้ หากมีผลตรวจหรือแผนผ่าตัด ควรหารือกับศัลยแพทย์ระบบทางเดินปัสสาวะโดยตรง
ข้อมูลแพทย์ผู้ให้คำปรึกษาเบื้องต้น
หมอเบียร์ นพ.สืบพงษ์ เอ่งฉ้วน
แพทย์เฉพาะทางศัลยศาสตร์ยูโรวิทยา (Urology) เลข ว. 29458
การวางแผนผ่าตัดไตควรดูทั้งโรคที่ต้องรักษา ความเป็นไปได้ในการเก็บเนื้อไต การทำงานของไตที่เหลือ และความเสี่ยงโดยรวม ไม่ควรเลือกวิธีผ่าตัดจากขนาดแผลหรือชื่อเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียว
มีผลตรวจก้อนไต หรือได้รับคำแนะนำให้ผ่าตัดไต?
ควรเตรียมผล CT/MRI ผลเลือด รายการยาที่ใช้ และคำถามเรื่อง partial หรือ radical nephrectomy เพื่อให้แพทย์ประเมินทางเลือกที่เหมาะกับโรคและการทำงานของไตของคุณ
ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยเกี่ยวกับการเพิ่มความยาวอวัยวะเพศ
ทำไมเรื่องการเพ
โรคประจำตัวที่สัมพันธ์กับหย่อนสมรรถภาพทางเพศ
ปัญหาส่วนใหญ่ที
วิธีเพิ่มขนาดแบบธรรมชาติและการแพทย์ แบบไหนปลอดภัยกว่า
ทำไมผู้ชายถึงสน