PCNL หรือ Percutaneous Nephrolithotomy เป็นการรักษานิ่วในไตโดยสร้างทางเข้าขนาดเล็กผ่านผิวหนังบริเวณหลังเข้าสู่ไต แล้วใช้กล้องและเครื่องมือสลายนิ่ว/นำชิ้นนิ่วออก เหมาะกับนิ่วขนาดใหญ่ นิ่วเขากวาง หรือก้อนที่มีโอกาสได้ผลไม่ดีจากวิธีอื่น การตัดสินใจไม่ได้ดู “ขนาด” อย่างเดียว แต่ต้องดูตำแหน่ง ความแข็ง การอุดกั้น การติดเชื้อ กายวิภาคของไต และสุขภาพโดยรวมร่วมกัน
PCNL เหมาะกับนิ่วแบบไหน?
โดยหลัก PCNL เป็นทางเลือกสำคัญสำหรับนิ่วในไตขนาดใหญ่ โดยเฉพาะก้อนมากกว่า 2 ซม. และนิ่วเขากวาง ตามแนวทาง EAU 2026 นิ่วในไตที่มีขนาดมากกว่า 20 มม. ควรพิจารณา PCNL เป็น first-line ในหลายกรณี เพราะ SWL มักต้องทำหลายครั้งและมีโอกาสเกิดการอุดกั้นจากเศษนิ่ว ส่วน RIRS อาจต้องทำเป็น staged procedure เมื่อก้อนใหญ่
PCNL คืออะไร
การเข้าถึงไตผ่านรูเล็กที่ผิวหนังบริเวณหลัง แล้วใช้ nephroscope และอุปกรณ์สลายนิ่ว/คีบนิ่วออกโดยตรง
จุดเด่น
มี stone-free rate สูงสำหรับนิ่วขนาดใหญ่และซับซ้อน และมักลดจำนวนครั้งในการรักษาเมื่อเทียบกับ SWL ในก้อนใหญ่
ข้อจำกัด
เป็นการผ่าตัดที่มีความเสี่ยงเรื่องเลือดออก การติดเชื้อ และอาจยังมีเศษนิ่วคงเหลือหรือจำเป็นต้องทำหัตถการเพิ่มเติม
บทความนี้ตอบคำถามอะไร
- นิ่วในไตเกิดจากอะไรและมีปัจจัยเสี่ยงอะไรบ้าง?
- PCNL แตกต่างจาก ESWL และ RIRS อย่างไร?
- นิ่วลักษณะไหนมักพิจารณา PCNL?
- ขั้นตอน PCNL โดยภาพรวมเป็นอย่างไร?
- ความเสี่ยงและการพักฟื้นหลังผ่าตัดมีอะไรบ้าง?
- กรณีไหนยังไม่จำเป็นต้องผ่าตัดทันที?
สารบัญ
นิ่วในไต คืออะไร? ใครเสี่ยงบ้าง?
นิ่วในไต (kidney stone) คือก้อนผลึกที่เกิดจากสารต่าง ๆ ในปัสสาวะตกตะกอนและจับตัวกัน เช่น calcium oxalate, calcium phosphate, uric acid, struvite หรือ cystine บางก้อนอยู่ในไตโดยไม่ก่ออาการ แต่เมื่อนิ่วเคลื่อนลงท่อไตอาจทำให้ปวดบั้นเอวรุนแรง ปัสสาวะเป็นเลือด คลื่นไส้ หรือเกิดการอุดกั้นได้
การรักษาไม่ได้เลือกจากชนิดนิ่วเพียงอย่างเดียว แพทย์จะพิจารณาขนาด ตำแหน่ง ความหนาแน่นของนิ่วจาก CT การอุดกั้น การติดเชื้อ อาการของผู้ป่วย การทำงานของไต และโอกาสสำเร็จของแต่ละวิธี
ปัจจัยเสี่ยงที่ก่อให้เกิดนิ่วในไต
พฤติกรรมและอาหาร
- ดื่มน้ำไม่เพียงพอจนปัสสาวะเข้มข้น
- รับประทานโซเดียมสูง
- รับประทานโปรตีนจากสัตว์มากในบางรูปแบบของนิ่ว
- รับประทานอาหารที่มี oxalate สูงมาก โดยเฉพาะในผู้ที่มีความเสี่ยงเฉพาะ
โรคและปัจจัยทางร่างกาย
- โรคอ้วน เบาหวาน เกาต์ หรือ hyperparathyroidism
- โรคลำไส้อักเสบ/การดูดซึมผิดปกติ และประวัติผ่าตัดทางเดินอาหารบางชนิด
- ประวัติครอบครัวหรือความผิดปกติทางพันธุกรรมบางชนิด
- การติดเชื้อทางเดินปัสสาวะซ้ำในนิ่วบางชนิด
การผ่าตัดส่องกล้องนิ่วในไต (PCNL) คืออะไร?
PCNL (Percutaneous Nephrolithotomy) คือการผ่าตัดนิ่วในไตผ่านผิวหนัง โดยแพทย์สร้างทางเข้าขนาดเล็กบริเวณหลังเข้าสู่ระบบกรวยไต จากนั้นใส่กล้อง nephroscope ผ่าน tract ดังกล่าวเพื่อมองเห็นนิ่ว สลายนิ่วด้วยพลังงานที่เหมาะสม และนำชิ้นนิ่วออก
จุดสำคัญคือ PCNL ไม่ได้สอดกล้องจากแผลหลังเข้าไปในท่อไต แบบที่เนื้อหาเดิมระบุ แต่เป็นการเข้าถึงไตโดยตรงผ่านทาง percutaneous tract ส่วน ureteroscopy/RIRS เป็นอีกเทคนิคหนึ่งที่เข้าทางท่อปัสสาวะและท่อไต
PCNL มักทำภายใต้การดมยาสลบ แต่ชนิดของการระงับความรู้สึกอาจแตกต่างตามสภาพผู้ป่วย เทคนิคของทีมรักษา และความซับซ้อนของหัตถการ
นิ่วลักษณะไหนที่มักพิจารณา PCNL?
- นิ่วในไตมากกว่า 2 ซม. ซึ่ง EAU แนะนำ PCNL เป็น first-line ในหลายกรณี
- นิ่วเขากวาง (staghorn stone) หรือก้อนที่กินพื้นที่ระบบกรวยไตหลายส่วน
- นิ่วก้อนใหญ่/ซับซ้อนที่ SWL มีโอกาสสำเร็จน้อยหรือต้องทำหลายครั้ง
- นิ่วที่มีความหนาแน่นสูงหรือปัจจัยทางกายวิภาคที่ทำให้การสลายด้วย SWL ได้ผลไม่ดี
- บางกรณีที่รักษาด้วยวิธีอื่นแล้วไม่สำเร็จ หรือมีเศษนิ่วคงเหลือจำนวนมาก
ตารางเปรียบเทียบ: เฝ้าติดตาม, ESWL, RIRS และ PCNL
| แนวทาง | เหมาะกับสถานการณ์โดยทั่วไป | จุดเด่น | ข้อจำกัด |
|---|---|---|---|
| เฝ้าติดตาม | นิ่วบางก้อนที่ไม่มีอาการ ไม่โต และไม่ก่อการอุดกั้น/ติดเชื้อ | ไม่ต้องทำหัตถการทันที | ต้องติดตาม และอาจต้องรักษาภายหลังหากก้อนโตหรือมีอาการ |
| ESWL | นิ่วบางก้อนที่ขนาดไม่ใหญ่ ตำแหน่งและความแข็งเหมาะสม | ไม่ต้องสร้าง tract ผ่านผิวหนัง | อาจต้องทำหลายครั้ง เศษนิ่วต้องผ่านออกเอง และผลลดลงเมื่อก้อนใหญ่/แข็ง |
| RIRS | นิ่วหลายขนาด โดยเฉพาะเมื่อเข้าถึงผ่านทางเดินปัสสาวะได้เหมาะสม | ไม่มีแผลเจาะไตจากผิวหนัง | ก้อนใหญ่อาจต้องทำหลายครั้ง |
| PCNL | นิ่วขนาดใหญ่ >2 ซม., staghorn, นิ่วซับซ้อน | นำ stone burden ออกได้มากในการรักษาครั้งเดียว | มีความเสี่ยงเลือดออก ติดเชื้อ และเป็นการผ่าตัดที่รุกล้ำกว่า |
ขั้นตอนการทำ PCNL โดยภาพรวม
- ประเมินก่อนผ่าตัด: imaging เช่น CT, ตรวจเลือด ปัสสาวะ การทำงานของไต และประเมินการติดเชื้อ/ยาที่มีผลต่อการแข็งตัวของเลือด
- ระงับความรู้สึก: วางแผนร่วมกับวิสัญญีแพทย์ตามสภาพผู้ป่วย
- สร้างทางเข้าจากผิวหนังเข้าสู่ไต: ใช้ imaging guidance เช่น fluoroscopy และ/หรือ ultrasound ตามเทคนิคของทีม
- ใส่ nephroscope: ส่องเห็นก้อนนิ่วโดยตรง
- สลายและนำก้อนนิ่วออก: ใช้อุปกรณ์ lithotripsy และ extraction ตามความเหมาะสม
- พิจารณาท่อระบาย: บางรายอาจใส่ nephrostomy tube หรือ ureteral stent ขึ้นกับสถานการณ์
ระยะเวลาผ่าตัดและการนอนโรงพยาบาลไม่ควรกำหนดตายตัว เพราะขึ้นกับ stone burden การเสียเลือด การติดเชื้อ ภาวะแทรกซ้อน และแนวทางของโรงพยาบาล
ความเสี่ยงและข้อจำกัดของ PCNL
ความเสี่ยงที่พบได้
- เลือดออกหรือจำเป็นต้องให้เลือดในบางราย
- ไข้ การติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ หรือ sepsis
- ปัสสาวะเป็นเลือดช่วงหนึ่งหลังผ่าตัด
- เศษนิ่วคงเหลือและอาจต้องทำหัตถการเพิ่ม
ความเสี่ยงที่พบไม่บ่อยแต่สำคัญ
- บาดเจ็บต่ออวัยวะข้างเคียง
- การรั่วของปัสสาวะหรือปัญหาจาก tract
- ภาวะแทรกซ้อนจากยาระงับความรู้สึก
- เลือดออกมากที่ต้องทำ angiographic embolization หรือผ่าตัดเพิ่มเติมในบางกรณี
การดูแลหลังผ่าตัด PCNL
- รับประทานยาและดูแลแผลตามคำสั่งแพทย์
- ดื่มน้ำตามที่แพทย์แนะนำ โดยต้องปรับตามโรคหัวใจ ไต หรือข้อจำกัดเฉพาะบุคคล
- หลีกเลี่ยงการยกของหนักและกิจกรรมที่เพิ่มแรงดันจนกว่าแพทย์จะอนุญาต
- มาตามนัดเพื่อตรวจแผล ประเมิน stent/nephrostomy ถ้ามี และตรวจว่าเหลือเศษนิ่วหรือไม่
- หลังหายจากการผ่าตัด ควรพิจารณาวิเคราะห์ชนิดนิ่วและ metabolic evaluation เพื่อวางแผนป้องกันการเกิดซ้ำในผู้ที่เหมาะสม
กรณีที่ยังไม่จำเป็นต้องทำ PCNL ทันที
ผู้ที่มีนิ่วขนาดเล็กและไม่มีอาการบางรายอาจไม่จำเป็นต้องทำ PCNL ทันที หากนิ่วคงที่ ไม่มีการอุดกั้น ไม่มีการติดเชื้อ และไม่มีปัจจัยเสี่ยงอื่น แพทย์อาจเลือกเฝ้าติดตามด้วย imaging ตามระยะเวลา หรือเลือก ESWL/RIRS หากเหมาะสมกว่า
EAU ระบุว่าข้อบ่งชี้ในการนำ renal stone ออก ได้แก่ นิ่วโตขึ้น การอุดกั้น การติดเชื้อ อาการปวด/ปัสสาวะเป็นเลือด ผู้ป่วยกลุ่มเสี่ยงสูง และปัจจัยด้านอาชีพหรือการเดินทาง ดังนั้น “มีนิ่ว = ต้องผ่าตัด” ไม่ใช่ข้อสรุปสำหรับทุกคน
สิ่งที่ไม่ควรทำเอง
- ไม่ควรซื้อยาขับนิ่วหรือสมุนไพรใช้ต่อเนื่องโดยไม่ทราบชนิดและตำแหน่งนิ่ว โดยเฉพาะเมื่อมีการอุดกั้น
- ไม่ควรหยุดยาต้านเกล็ดเลือด/ยาต้านการแข็งตัวของเลือดก่อนผ่าตัดเอง ต้องประสานแพทย์ผู้ดูแล
- ไม่ควรฝืนดื่มน้ำปริมาณมากในผู้ที่มีโรคหัวใจหรือไตโดยไม่ปรึกษาแพทย์
- ไม่ควรรอเมื่อมีไข้ร่วมกับปวดเอวและสงสัยทางเดินปัสสาวะอุดตัน เพราะอาจเป็นภาวะติดเชื้อร่วมกับการอุดกั้นที่ต้องประเมินเร่งด่วน
ความเข้าใจผิดที่พบบ่อย
“PCNL คือส่องกล้องจากหลังเข้าท่อไต”
ไม่ถูกต้อง PCNL สร้างทางเข้าจากผิวหนังสู่ระบบกรวยไตโดยตรง ส่วน RIRS/URS จึงเป็นการเข้าทางท่อปัสสาวะและท่อไต
“PCNL เป็นวิธีใหม่ที่สุดและดีที่สุด”
ไม่มีวิธีเดียวที่ดีที่สุดสำหรับนิ่วทุกแบบ การเลือกขึ้นกับขนาด ตำแหน่ง ความแข็ง anatomy และความเสี่ยงของผู้ป่วย
“ทำ PCNL แล้วนิ่วไม่กลับมาอีก”
ไม่จริง การเอานิ่วออกแก้ปัญหาก้อนปัจจุบัน แต่ปัจจัยเมตาบอลิซึมและพฤติกรรมยังทำให้เกิดนิ่วใหม่ได้
“PCNL แผลเล็กจึงไม่มีความเสี่ยง”
แม้เป็น minimally invasive surgery แต่ยังมีความเสี่ยงเลือดออก ติดเชื้อ และภาวะแทรกซ้อนอื่น จึงต้องประเมินก่อนผ่าตัดและติดตามหลังทำ
สรุป การผ่าตัดส่องกล้องนิ่วในไต PCNL
PCNL เป็นวิธีรักษาที่มีบทบาทสูงสำหรับนิ่วในไตขนาดใหญ่หรือซับซ้อน โดยเฉพาะนิ่วมากกว่า 2 ซม. และ staghorn stone ข้อดีคือสามารถลด stone burden ได้มาก แต่เป็นการผ่าตัดที่ต้องชั่งระหว่างโอกาสสำเร็จกับความเสี่ยง เช่น เลือดออกและติดเชื้อ การเลือก PCNL, RIRS, ESWL หรือเฝ้าติดตามควรอิง CT ลักษณะนิ่ว อาการ การอุดกั้น การติดเชื้อ และสุขภาพของผู้ป่วยแต่ละราย
บทความที่เกี่ยวข้อง
รวมบทความความรู้ด้านระบบทางเดินปัสสาวะและสุขภาพผู้ชาย
ดูข้อมูลบริการและช่องทางติดต่อเว็บไซต์หลัก
ประวัติแพทย์และข้อมูลผู้ทบทวนบทความ
แหล่งอ้างอิงทางการแพทย์
1. European Association of Urology (EAU). Guidelines on Urolithiasis 2026: https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis/chapter/guidelines
2. Cleveland Clinic. Percutaneous Nephrolithotomy (PCNL): https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/17349-percutaneous-nephrolithotomy
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับ PCNL
PCNL ต่างจาก ESWL อย่างไร?
ESWL ใช้คลื่นกระแทกจากภายนอกร่างกายเพื่อทำให้นิ่วแตกเป็นชิ้นเล็กและผ่านออกเอง ส่วน PCNL สร้างทางเข้าผ่านผิวหนังเข้าสู่ไตเพื่อสลายและนำชิ้นนิ่วออกโดยตรง จึงเหมาะกับ stone burden ที่มากหรือซับซ้อนกว่าในหลายกรณี
PCNL เหมาะกับนิ่วใหญ่กว่า 2 ซม. ทุกคนหรือไม่?
แนวทาง EAU แนะนำ PCNL เป็น first-line สำหรับ renal stone มากกว่า 2 ซม. ในหลายกรณี แต่ยังต้องพิจารณา anatomy โรคร่วม การติดเชื้อ ยาที่ใช้ และความเหมาะสมของผู้ป่วยรายนั้น
PCNL เจ็บไหม?
ระหว่างผ่าตัดมีการระงับความรู้สึกตามแผนของทีมรักษา หลังผ่าตัดอาจมีอาการปวดบริเวณแผล ปวดจาก stent หรือปัสสาวะเป็นเลือดช่วงหนึ่ง ซึ่งระดับอาการแตกต่างกันในแต่ละคน
ต้องนอนโรงพยาบาลกี่วัน?
ไม่มีจำนวนวันที่ตายตัว ระยะพักในโรงพยาบาลขึ้นกับขนาดนิ่ว เทคนิคที่ใช้ การมี nephrostomy/stent การเสียเลือด การติดเชื้อ และการฟื้นตัวของผู้ป่วย
ผ่าตัดแล้วนิ่วจะกลับมาเป็นอีกไหม?
มีโอกาสเกิดนิ่วใหม่ได้ การป้องกันระยะยาวจึงอาจรวมถึงการวิเคราะห์ชนิดนิ่ว การตรวจ metabolic risk และการปรับอาหาร/น้ำตามผลประเมินเฉพาะบุคคล
ข้อมูลทางการแพทย์และการทบทวนเนื้อหา
บทความนี้จัดทำเพื่อให้ความรู้ทั่วไปด้านนิ่วในไตและ PCNL ไม่ใช้แทนการตรวจ วินิจฉัย หรือวางแผนการรักษา ผู้ที่มีอาการปวดรุนแรง ไข้ หนาวสั่น ปัสสาวะออกน้อย หรือสงสัยทางเดินปัสสาวะอุดตันควรได้รับการประเมินจากแพทย์
หมอเบียร์ นพ.สืบพงษ์ เอ่งฉ้วน
แพทย์เฉพาะทางศัลยศาสตร์ยูโรวิทยา (Urology) เลข ว. 29458
มีนิ่วในไตและต้องการประเมินว่าควรใช้ PCNL หรือวิธีอื่น?
การเลือกวิธีรักษาควรดู CT ขนาดและตำแหน่งนิ่ว การอุดกั้น การติดเชื้อ และสุขภาพโดยรวม หากมีผลตรวจหรือภาพถ่ายทางรังสี สามารถนำมาให้แพทย์ประเมินร่วมกันได้
ความเข้าใจผิดเกี่ยวกับการเพิ่มความยาวอวัยวะเพศ: เรื่องไหนจริง เรื่องไหนควรหยุดเชื่อ
คำว่า “เพิ่มควา
โรคประจำตัวที่สัมพันธ์กับหย่อนสมรรถภาพทางเพศ สัญญาณที่ไม่ควรมองข้าม
หย่อนสมรรถภาพทา
เปรียบเทียบวิธีเพิ่มขนาดแบบธรรมชาติและการแพทย์: แบบไหนปลอดภัยกว่าในมุมแพทย์
คำถามว่า “เพิ่ม